Duivelsicoon

In 2003 ontving H.H. ter Balkt de P.C. Hooftprijs. In datzelfde jaar verschenen de Laaglandse hymnen in ťťn band. Deels waren die hymnen al in de jaren daarvoor gepubliceerd. Dit gebeurde zowel in afzondelrijke bundels afzonderlijk als in de overvloedige bloemlezing uit eigen werk In de waterwingebieden (2000). Voor hun gezamenlijke publicatie heeft Ter Balkt veel van hen herschreven, zoals hij ook al bloemlezend schrapte en herschreef. Zijn oeuvre is een palimpsest. Ook de nieuwste bundel Anti-canto's en De Astatica bevat nieuw werk naast door de dichter bewerkte poŽzie- en prozateksten uit veel vroeger jaren.
    De voortdurende bewerking van wat hij schreef, tekent Ter Balkt. Een stellige toon is weliswaar hem niet te ontzeggen. Zijn profetische instelling heeft hem niet verlaten toen hij zijn aanvankelijke pseudoniem Habakuk II de Balker inruilde voor zijn burgerlijke naam. Ook in zijn jongste bundel donderen banvloeken tussen de tedere en ingetogen passages van compassie met de verschoppelingen op deze afgetrapte wereld. Toch, bij al zijn pogen het dodelijke verstarde in beweging te zingen, onttrekt hij zichzelf niet aan zijn kritiek.
    Ter Balkt licht zelf de titel Astatica toe. Hij doet dat zowel in de uitgebreide aantekeningen bij de anti-canto's als in een van de prozateksten. Die is opgemaakt als een lemma uit een encyclopedie. Dat toont een fragment in facsimile van het notitieboek van de natuurkundige D.R Corson die het radio-actieve element met korte halveringstijd in 1940 ontdekte. Corson noemde dat element  'Astatium, het onstabiele'. Voor de incorpering van het onstabiele als literair principe geeft Ter Balkt de credits aan zijn heteroniem Augustus Anijs, die daar omstreeks 1958 een begin mee maakte. Het lemma draagt een motto van HŲlderlin: 'Wir sind nichts; was wir suchen ist alles.'
    In 2003 was ik getuige van het optreden van H.H. ter Balkt op de Nacht van de poŽzie in Muziekcentrum Vredenburg in Utrecht. Optredens van Ter Balkt maken ervaringen mogelijk. Zijn stem woont in zijn poŽzie. Als je naar hem luistert, hoor je dat deze zeer erudiete poŽzie, die ogenschijnlijk alleen met de schriftelijke tradities verbonden is, evengoed uit orale bronnen voortkomt. Op het punt van de zichtbare en hoorbare dubbele herkomst van de poŽzie uit schrift en stem, is in Nederland alleen Lucebert Ter Balkts gelijke. De laatste lijkt de eerste in een van zijn gedichten een hommage te brengen. De zanger stelt zich daar voor: 'Ik anti-Xipe en triangel in de jungle'. Xipe is de naam van een Azteekse god die zo vaak in de anti-canto's voorkomt, dat je mag concluderen dat Ter Balkt hem als een van de belangrijkste te vervloeken goden van onze tijd beschouwt. Xipe - 'de gevilde' - is een gruwelgodheid. De dichter stelt zich tegen hem te weer en identificeert zich daarbij met de titel van een van de bundels Lucebert. Zijn zang is een ijl menselijk geluid in een maatschappij waarin de gruwel van de survival of the fittest heerst.

Opmerkelijk genoeg liet Ter Balkt zijn optreden in Vredenburg vooraf gaan door een statement. Zijn dictie daarbij was veel aarzelender dan tijdens zijn poŽzievoordracht. Maar iets ging hem klaarblijkelijk zo ter harte dat hij oren en verstand van zijn hoorders wilde openen voor een belangrijk aspect van zijn poŽzie. Hij stelde dat tegenwoordig nogal aandacht wordt geschonken aan de betekenisloze aspecten van de poŽzie. Dat gebeurt zozeer dat het lijkt alsof daarin haar essentie te vinden is. Maar hij dacht desondanks, zo zei hij voorzichtig, dat de betekenis toch ook niet te verwaarlozen is.
    Ter Balkt leek te doelen op Het schandaal van de poŽzie, het spraakmakende essay van J. H. de Roder. Daarin betoogt de auteur dat wat de essentie van poŽzie uitmaakt, wortelt  in haar rituele oorsprong. Hij refereert daarbij aan wat hij noemt de betekenisloze klanken die de basis vormen van de Vedische riten. De Roders these wordt in de Hollandse variant van het postmodernisme overgenomen. Daarop leunend stelt men dat het subersieve karakter van poŽzie te vinden zou zijn in haar neigen naar betekenisloosheid.
    Dat H.H. ter Balkt deze karakteriseringen als minachting ervaart van wat zijn poŽzie vermag, blijkt niet alleen uit zijn verdediging van de poŽzie in Vredenburg. Heel de textuur van veellagige poŽzie verzet zich ertegen. Ter Balkt schrijft met bijzondere constructies. Hij maakt assemblages van woorden uit heel verschillende taalvelden, van wetenschappelijk jargon tot dialectwoorden. Zijn teksten vormen gecompliceerde weefsels van verwijzingen, naar geschiedenis, naar klassieken, naar bijbelteksten, naar popsongs, naar middeleeuwse auteurs, negentiende en twintigste eeuwse auteurs, met commentaren, vertalingen, citaten, toelichtingen, met lyrische zang, profetische uitroepen. Hij mengt en vermenigvuldigt betekenissen tot een dicht netwerk. Je kunt als lezer dwalen en verdwalen zover en in zoverre je je lokken laat. Het maakt je soms sprakeloos.  Dan maar zeggen dat betekenis een minimale rol speelt in deze poŽzie, zou een zwaktebod zijn.
    Een expliciet weerspreken van het belang van de betekenisloosheid is te vinden in de proza-afdeling 'Astatica'. Die besluit de bundel met een 'Brief aan de vinder van de Voyager II'. Daar introduceert hij Ter Balkt het begrip waarheid. Waar dat wordt losgelaten, is de ondergang nabij.

    De Voyager is in 1977 de ruimte ingestuurd om beschaafd buitenaards leven over ons bestaan in te lichten. Ter Balkt waarschuwt de vinders van het aardse ruimtevaartuig. Ze moeten zich niet in de luren laten leggen door de prachtige boodschap die ze van ons te horen krijgen. Ze moeten elders in het heelal niet denken: 'daar is de gelukkige wereld, het paradijs der hemelen; de stortplaats van de waarheid ... Ach, als jullie komen: jullie zullen niets meer vinden, hoogstens opvliegende donsveertjes van stof maar die vliegen overal. Een mooie wereld, vinders, was het vanwaar de sonde opsteeg. Een prachtige wereld voordat ze bedachten dat ... de waarheid niet bestond. De ongelukkigen: als de waarheid niet meer bestaat is alles leugen (..)'. Als de waarheid niet bestaat, doet het dichterlijk tasten naar en met betekenis er niet meer toe. Dan is alle betekenis uitwisselbaar. Substituties hebben geen enkel effect. Dan lijkt door het spel van substituties alles wel in beweging, maar is door de effectloosheid - de betekenisloosheid - het hele systeem eendimensionaal en statisch geworden. Ter Balkt heeft de waarheid nodig. Niet om haar te pachten. Maar omdat zij in haar ongrijpbare bestaan alleen, de bewegingen van de betekenisgeving kan generen.
    Zijn brief aan de vinders van de Voyager eindigt met de bede: 'Blijf geloven in de muziek van de boom.' Muziek mag zonder betekenis zijn. De boom kennen we als zowel de boom des levens als de boom van de kennis van goed en kwaad. Zolang je er naar blijft zoeken - 'was wir suchen ist alles' - blijft de beweging en blijft de muziek van die boom klinken. Dat zoeken naar de waarheid is wellicht de reden van Ter Balkts voortdurende herschrijvingen. Wat had hij nog voor reden al geschreven gedichten te herschrijven, zou het hem niet dichter bij die waarheid kunnen brengen? Als je niet alleen leest wat HŲlderlin schrijft, maar het ook beluistert, heeft zijn uitspraak twee betekenis tegelijk. Niet alleen is zoeken alles. Evenzeer is alles hetgeen wij zoeken: 'was wir suchen ist Alles.' De waarheid.

 

De brief aan de vinders van de Voyager is vanzelfsprekend aan deze wereld gericht. Zijn profetische boodschap luidt: als we op deze kwade weg doorgaan, gaat de wereld ten onder. Die onderliggende boodschap voedt de apocalyptische toon van de anti-canto's. Onze beschaving zelf voert tot de ondergang. In verschillende gedichten verzelfstandigt Ter Balkt het statische woord beschaving tot het gewelddadige beeld van de 'Schaaf'. Het krijgt dubbelzinnige de status van vormer en vernieler.  'Anti-canto 4' is een mooi voorbeeld. De eerste strofe na het citaat van Leopardi maakt duidelijk dat de inzet van Ter Balkts apocalyptische, profetische verzen een positieve is. Voor het leven

 

    Zang

 

'Maar moet een schaaf dan niet

geslepen worden,' vroeg ik, 'als ze slijt?'

'Jawel', antwoordde zij, 'maar 't schort aan tijd!'

Giacomo Leopardi, I Canti XXXVI (Pisa, 1828)

 

    'Ik, relmuis, ik de dwaas op de klip,

    wil niet dat het uit is, ik meen, tussen

    hemel en aarde, tussen blad en wind.'

    'Tussen wat eindigen wil en doorgaan.'

 

    'Lynxen, wees niet zo talrijk!... En wervel

    niet omhoog zee, want Haasje Doornzicht had

    al haar dagen niet meer.' Velen spraken

    over ontvangen loon in doorboorde

 

    buidel. (Vuur kleurde toen de slaghoedjes.)

    (...Uit holen geglipte reisgenoten.)

    'Ja, ik ben de schaaf,' zei Frederik, Niet

    hij, de centaur-mier, draagt de schaaf. Nooitniet

 

    de blutsers van de beschaving, die laf

    in de Dom van Siena, bij olijfblad

    verzuchten en kreunden, 'De beschaving

    is heen'. Zij allen zetten de Schaaf stil.

 

    Blije Schaaf, drijf toch de mummies huiswaarts;

    dregwaarts, westwaarts; hoog aan de wilgen waar

    perplex de lier hing, langs de oude weg.

    Rock 'n' roll van de gruisweg stokt zijn zang.

 

    Ruw gas onderneemt een kruistocht en trekt

    uit het brood (op het aanrecht), uit de slang

    naar stomme Pleiaden; sterrenflarden.

    'Eg, zwijgen is beter dan jouw zangen.'

 

 

De helden in de poŽzie van Ter Balkt zijn de eenlingen, de zwervers. Die eenlingen gaan ten onder in een tijd die het individu zegt te vereren maar het in menigten klonen produceert. De afzonderlijke mens heeft niets te betekenen.
    Ter Balkts poŽzie is te lezen als een poging om de heersende machten te neutraliseren. In een van zijn prozateksten refereert hij aan de 'duivelsicoon'. Dat is 'een boosaardig tekentje, dat oorspronkelijk in het geniep op de achterkant van een icoon werd aangebracht om de goede werking van de icoon teniet te doen, of om het tegendeel ervan te bewerkstelligen.' Ter Balkt krast zijn goedaardig duivelsicoon op het aangezicht van deze tijd in een poging haar kwaadaardigheid op zijn minst te neutraliseren. Een van de kwaadaardigheden is dat mensen gereduceerd worden actoren op de vrije markt met volstrekt inwisselbare overtuigingen en levens. Ter Balkt verzet zich tegen de inwisselbaarheid van alle meningen en mensen door in zijn poŽzie betekenissen te vermenigvuldigen. Mocht hij daarbij onbegrijpelijk worden, dan moeten we onze oren en verstand daaraan maar scherpen. Zelf zegt Ter Balkt over zijn anti-canto's: 'Ze doen wel hun best maar ze weten soms van hun gezond niet af, en daar moeten we het helaas mee doen, want het is 2004.'

 

Uit: Ons erfdeel

 

H.H. ter Balkt, Anti-canto's en De Astatica, De Bezige Bij, Amsterdam 2004. 176 blz.

 

 

 

naar de bibliografie