Het ritueel begrijpt ons niet 

De anekdotische poŽzie is weer op de kleine bŁhne van de Nederlandse poŽzie verschenen. Wie Alfred Schaffers tweede bundel Dwaalgasten leest, herinnert zich niet alleen diens eigenzinnige debuut Zijn opkomst in de voorstad uit 2000. Soms heel direct als echo of tweespraak, vaker algemeen door bevreemdende stemming of proefondervindelijke instelling roepen zijn gedichten gedachten op aan werk van dichters als Nachoem Wijnberg, Jan Baeke, Tonnus Oosterhoff en, verder weg misschien, Martin Reints en nog verder Toon Tellegen. Een kwestie van leeftijd is het niet. Al deze dichters van verschillende generaties schrijven gedichten die als anekdotisch zijn te karakteriseren. Als je echter, aangemoedigd door de recente publicatie van J. Eijkelbooms verzamelbundel Tot zover, een vergelijking maakt met de al bekende anekdotische poŽzie die het vanaf de jaren zeventig zo goed deed in het politiek-literaire schisma 'anekdotisch' versus 'autonoom', verdient die karakteristiek wel nadere precisering.

I
Een grondinstelling van J. Eijkelboom is die der exactheid in de weergave van de werkelijkheid. De feiten in zijn verdichte anekdotes moeten kloppen. Als het vier uur was toen het gebeurde, moet het in het gedicht vier uur zijn en blijven. Woei een milde lentewind, dan waait volgens de woorden diezelfde wind langs de Dordtse grachten. Eijkelboom vertelde ooit van een dichtregel waarin hij had beschreven hoe zijn kat sprong op een kruk, hoog viermaal zijn eigen kattenlichaamslengte. Toen de regel op papier stond, vroeg de dichter zich af hoe het eigenlijk in werkelijkheid zat. Hij mat de kat en de hoogte van de zitting. Na de staartdeling bleek hij de prestatie van zijn huisdier fout te hebben ingeschat en veranderde in zijn regel 'vier' in 'drie'. Dit vertelde hij ůver een gedicht uit zijn tweede bundel De gouden man uit 1982.
    De gedichten zelf bevatten eveneens allerlei elementen die een werkelijkheidseffect hebben. Plaatsnamen, straatnamen, namen van planten en dieren zijn signalen die indiceren dat het geschrevene naar werkelijke gebeurtenissen uit het leven verwijst. Ze maken geloofwaardig dat de geliefde in het gedicht, de geliefde aan de zijde van de dichter is aan wie gedichten zijn opgedragen. Het kind op het strand met de blote beentjes over de eigen blote vaderschouders is het echte eigen bedichte kind. De herinneringen aan vader, moeder en grootouders, inclusief de koetsjes ratelend over de keien, zijn herinneringen aan de eigen waargebeurde jeugd. Het oorlogstrauma, de levenscrisis, de strijd tegen de alcohol, het afscheid van erfzonde en de god van de calvinistische kleinburgers en de melancholie waarvan in de gedichten sprake is, ze maken integraal onderdeel uit van de persoon van de dichter. Interviews vertellen niks nieuws over de gedichten maar bevestigen ze als uit-het-leven-gegrepen. Of de relatie werkelijk zo ligt, weet ik niet en wil noch kan ik controleren. Wat ik wel kan zien, is dat de gedichten en andere teksten dit in zichzelf rondzingende werkelijkheidseffect produceren, dat de kwalificatie authentiek fundeert.
    Dit betekent overigens geenszins dat J. Eijkelboom minder aandacht voor vorm en formulering heeft. Hij beheerst de middelen van halfrijm, rijm, klankverweving en ritme om van een gedicht een uitstekend klinkend geheel te maken. Hij heeft een uitzonderlijk observatievermogen en is in staat voor het geziene de precieze woorden te vinden, om met respect voor de noodzakelijke muzikaliteit het juiste beeld op te roepen. Hij maakt in de frappe gebruik van onnadrukkelijke paradoxen die het waargenomene transformeren tot een metafoor. Zijn gedichten drukken zijn mild melancholische houding tegenover het leven uit.
    Eijkelboom bouwt met zijn poŽzie aan zijn persoonlijke filosofie. Onderworpen aan de tijd, wat hij net als wij lezers is, kan de dichter met zijn poŽzie weerstand bieden aan de vergankelijkheid. Geslaagde gedichten overleven hem en vormen een (kleine) triomf op de dood.
    Grappiger wijze komt deze poŽticale opvatting dicht in de buurt van de opvattingen van Gerrit Kouwenaar, de in het schisma van ooit de verpersoonlijking was van het autonomisme. Misschien heeft deze gedeelde levensfilosofie minder met een poŽtica te maken, dan met de oorlogservaringen van een generatie. Eijkelboom is niet zoveel jonger dan Kouwenaar. De filosofie zelf is zo uitzonderlijk en modernistisch niet. Zij laat zich in ieder geval makkelijk verbinden met de veel oudere ambitie van zeer onderscheiden kunstenaars, voor de canon der eeuwen te schrijven.
    Bij Kouwenaar moet de degelijkheid van de constructie van taal, die als voltooid gedicht is losgemaakt van maker en feiten, garant staan voor duurzaamheid en overlevingskracht ervan. Bij Eijkelboom is het juist de gegarandeerde gebondenheid aan werkelijkheid en persoonlijke levensfilosofie die daarvoor moet zorgen. De nauwkeurige beschrijvingen en anekdotes staan niet op zichzelf. De ordening in het gedicht geeft een zin. De frappe transsubstantieert de feiten in filosofie. Alleen dient in Eijkelbooms optiek die filosofische -, of levenswijze waarheid ook werkelijk waar te zijn door aan de ordening der werkelijkheid zelf te ontspringen. De kat kan het zinnebeeld worden van de strijd tegen 'de duisternis', maar alleen als de aangegeven maat van zijn sprong op de kruk klopt met de werkelijke kruksprong.
    Het zijn, nog steeds pars pro toto gesproken, niet zozeer levensfilosofie en het het zelfverstaan als kunstenaar die de autonome Kouwenaar van de anekdotische Eijkelboom onderscheiden. Al in zijn vroegste programmatische uitspraken beklemtoont eerstgenoemde dat de autonome poŽzie het totale leven en de hele mens betreft. Wie zich ervoor interesseert kan vele verbanden leggen tussen gebeurtenissen in het leven van deze dichter en diens gedichten. Maar het is in de totstandkoming van het gedicht minder de werkelijkheid die de ordening van de taal domineert, dan andersom. De spanningen in de taal en Kouwenaars taalbehandeling dicteren de anekdotes en herinneringen. Zij krijgen geen waarmerk van de werkelijkheidseffecten van het gedicht. Ze moeten door hun eigen constructie met het oog op de werkelijkheid vreemde betekenissen waarmaken. Ze zijn minder gericht op reproductie en behoud door middel van de dichterlijke ordening, dan op ontwerp en productie.
    In verwijtende zin is vaak over de autonome poŽzie gezegd dat zij zo'n poŽticale inslag heeft. Dat gedichten steeds maar weer over gedichten gaan. Die poŽticale laag maakt echter onderdeel uit van het bewustzijn van de niet vanzelfsprekende verhouding tussen de werkelijkheid, de waarneming ervan en de verwoording. Neem nu de lengte van dat kattenlichaam. Rekenen we dan staart en wenkbrauwharen mee? Meten we van neus tot aars? Meten we de poes in de uitgestrektheid van zijn sprong of in staande toestand met gewoon alle vier zijn poten op de grond? Was het een poes of een kater, een Pers, een Nepalese dwerg, een Vlaamse reus of een vuilnisbakkenraskat? Het schrijven van gedichten wordt door autonomen als Kouwenaar ervaren en beschouwd als een verkenning van onbekende regionen van de werkelijkheid. Daarom muntte Lucebert hun poŽzie al heel vroeg als 'proefondervindelijk'. Aan een gedurige reflectie op wat je doet is dan niet te ontkomen. De experimentele houding zelf dringt tot de zelfkritische houding tegenover de gedurige ordening van de werkelijkheid naar eigen inzichten en middelen.
    Bij dichters als J. Eijkelboom zoekt men vergeefs naar een reflectie op de verhouding tussen de filosofische inzichten en de beleefde anekdotes of de waargenomen werkelijkheid en het gebruik van taal. Het gedicht is weliswaar zo gestructureerd dat de psychologische of filosofisch zin voortvloeit uit waarneming of gebeurtenis, maar in werkelijkheid, om het zo te zeggen, ordent Eijkelbooms levensbeschouwing de waarneming. Met de mee te delen zin die aan de ervaringen vooraf gaat, licht de dichter de exemplarische anekdotes uit en ontdoet ze van ruis, van wanklank en overbodige (want niet passende) details. Wat onbekend is neemt hij niet waar. Zo creŽert de dichter voor zichzelf en zijn lezers een volmaakte melancholische cirkel. Hij verleent de werkelijkheid de zin die hij van haar in het gedicht ontvangt. De werkelijkheidseffecten die hij in de tekst inbouwt garanderen dat de gegenereerde psychologiserende betekenis (zin) ook werkelijkheidskracht heeft. Maar het anekdotisch realisme creŽert voor lezers en dichter enkel een hun bekende psychologische werkelijkheid. Hij ontdekt, onderzoekt en beschrijft geen buiten die ordenende waarneming bestaande regionen van de werkelijkheid.
    Tonnus Oosterhoff schreef in (Robuuste tongwerken,) een stralend plenum een gedicht dat dit mechanisme in een omkering toont. De anekdote lijkt zich te keren tegen de het hedendaags realisme van de psychologisering:

    (Ik lees op mijn balkon ROMAN ZONDER LEUGENS.)
    Dat is raar. Heel raar! De klingelbel van het ijswagentje
    brengt de huid rond mijn tepels in samentrekkende beweging.
    Zou ik zonder het te weten moeder van een kerk zijn?

II
Vanuit het perspectief van de zingeving is in de bekende anekdotische poŽzie iets opmerkelijks aan de hand. Zij wordt geschreven door een generatie die voor een groot deel is opgegroeid in een protestants-christelijk milieu. Tot hun persoonlijke intellectuele en emotionele wordingsgeschiedenis hoort de verwerping van de god van hun jeugd. Dat verwerpen en die verworpen god zelf maken een belangrijk onderdeel uit van hun poŽzie. Het oeuvre van Rutger Kopland is er het openlijkst door getekend. God bestaat niet meer als voorheen. Wie hem vindt 'heeft slecht gezocht'. Hij is een lege plek geworden. Van het instituut kerk en de overgeleverde waarheid wordt afscheid genomen. Maar het is 'een lege plek om te blijven'. Wat resteert is de eigen verantwoordelijkheid voor de zingeving.
    Bij Eijkelboom is een soortgelijke ervaring van de leegte te vinden. In 'Vertigo Caeli' uit De wimpers van de dageraad, een bundel uit 1987, beschrijft hij een kinderervaring van het immense heelal als zwart gat, aan de beveiligende hand van de vader. Ik citeer het slot. Het demonstreet tevens Eijkelbooms meesterlijk gebruik van het halfrijm en de milde paradox in de verheffing van de anekdote in de filosoferende frappe:

    (...) Ik zou erin gezogen zijn
    als ik niet stevig vastgehouden werd.

    Nu, zoveel jaren later,
    is het de duizeling die mij geleidt
    en naar een leegte voert
    die op vervulling lijkt.

Die leegte is het gat dat god vroeger opvulde. De betekenis der dingen kwam vroeger van boven. Nu moet ze in eigen beheer worden toegekend. De beweging mag zijn omgekeerd. De structuur is hetzelfde gebleven. De leegte is een godvormig gat. Kopland noemt het wel eens G.. In de tale Kanašns heet de mens geschapen naar het beeld van god. Nu is de mens de maat der dingen. De projectie blijft en de hybris is er niet geringer door. De literatuur is tot een zingevingssubstituut geworden. Dichters zijn moeder van een geseculariseerde kerk. Als andere goede moeders ruimen ze de wereld op met verklaringen, desnoods die dat niet alles verklaarbaar is. Ze troosten waar onvermijdbare pijn wordt geleden, verzoenen door middel van het zorgvuldig formuleren van door ervaring gevoede levenswijsheden. 

Bij de nieuwe anekdotici is een andere houding merkbaar. De werkelijkheidseffecten die zij met hun beelden oproepen, beogen niet de relatie te garanderen tussen het gedicht en de Dordtse Kil, de Drentse Aa of de Amsterdamse grachten en hun melancholie. Ik concentreer me nu op de bundel van Alfred Schaffer. 'Elk effect is toegestaan' betitelt hij de eerste afdeling van zijn Dwaalgasten. Ook het werkelijkheidseffect dus, maar dan hoofdzakelijk in het ensemble van andere effecten. Als hŪj een signaal van uiterste precisie in het beschrijven van een werkelijkheid opneemt, is op mij het effect heel anders dan bij een vergelijkbaar procťdť bij J. Eijkelboom. De proloog van de tweede bundel opent met de regels: 'Het land is platgebrand en het werd koud. IJskoud. / Om precies te zijn eenentwintig graden onder nul.' In mijn perceptie doorbreekt Schaffer met zijn specificering in de tweede regel een poŽtische code. 'IJskoud', in poŽzie overheerst de gevoelstemperatuur.
    Ik kan me vergissen. Het 'eenentwintig graden onder nul' zou dezelfde status kunnen hebben als het 'drie keer zijn lengte hoog' van de kat van Eijkelboom. Maar de opgeroepen werkelijkheid van de gedichten van Alfred Schaffer is een andere dan de werkelijkheid die we de realiteit noemen en waarop Eijkelboom zich baseert. Deze hyperrealistische regel heeft daarom niet het effect van de bevestiging van het gekozen register. Hij doorbreekt dat register.
    De vraag welke werkelijkheid Schaffer in zijn anekdotes oproept, verschuift snel naar de vraag hoe hij hem oproept:  

    Ooit, laat in de middag werd de stad plotseling
    toegezongen uit een van de vele luidsprekers.
    Op vluchtstroken verschenen slenterende mannen.
    Waren zij werkelijk in gebed of dienden zij enkel als vergelijking?

    Even verderop werden telefoonverbindingen verbroken,
    tanden ontbloot. Daar was de lucht massief, heet,
    men kleedde zich uit en wreef fijn, verkoelend zand
    over elkaars huid.

    Deze geschiedenis zou zich vele malen herhalen.

Dit is het eerste gedicht van de tweedelige cyclus 'Zelfs een oordeel biedt geen oplossing'. De tijdsbepaling 'Ooit' is inexact. Zij verwijst naar een onbepaald verleden, niet naar gisteren, 1982 of 1927. Als synoniem van 'in lang vervlogen tijden' tilt ze de vertelling naar het register van de mythe of de sage. De plaatsbepaling 'de stad' is evenmin van de exactheid die de eerste regels kenmerkt van Eijkelbooms gedicht 'Vita vapor' dat hij schreef voor Tom Lanoye: 'In een hotel te Gent / dacht ik langdurig aan de dood.' Bij Schaffer krijgt elke lezer in eerste instantie zijn eigen oerstadsbeeld voor ogen.
    Tegelijk bevat het gedicht signalen dat 'Ooit' niet samenvalt met de premoderne tijd ó 'luidsprekers', 'vluchtstroken', 'telefoonverbindingen'. Weer andere elementen maken het mogelijk een duiding te geven aan welke oergebeurtenis in de moderne geschiedenis het gedicht refereert. De combinatie van 'luidsprekers', 'toegezongen' en 'gebed' roept bij mij het beeld op van een Westerse stad waarin moskeeŽn verschijnen van waaruit de oproepen tot gebed klinken. De geleidelijke verschuiving die de afgelopen decennia in het stadbeeld heeft plaatsgevonden, van kerktorens en klokgelui naar minaretten en de gezongen oproep tot gebed, is hier dan in een mythologiserende anekdote weergegeven. Andere elementen steunen deze lezing, waar ze onderstrepen dat de stad volledig van karakter is veranderd. In Westerse steden wordt niet geslenterd over vluchtstroken. Men verplaatst zich of haastig over wegen met en zonder vluchtstroken of flaneert door winkelstraten. Hitte en zand reminisceren het Midden-Oosten als kerngebied van de Islam. Het verbreken van de telefoonverbindingen accentueert de ervaring van de cultuurbreuk. Is onze moderniteit ten einde gekomen? Het 'oordeel' uit de titel heeft eveneens eindtijdreminiscenties. Met het ontbloten van de tanden verschijnt een beeld van primitieve agressie in het gedicht. De omineuze slotregel kan stoelen op de realiteit dat de oproep tot gebed inmiddels dagelijkse routine is geworden, hij verliest er zijn omineuze karakter niet mee.
    Deze anekdote van Schaffer verwijst in mijn lezing wel degelijk naar herkenbare gebeurtenissen uit de realiteit waarin u, ik, Alfred Schaffer en J. Eijkelboom rondlopen. De mythologiserende aanpak echter probeert met de verschillende betekeniselementen een muziek te spelen die nog onbekend is. De gedichten van Schaffer zou je kunnen vergelijken met proefopstellingen. De anekdotes worden niet verteld om een voorgegeven betekenis te belichamen. Schaffer vertelt ze om fenomenen en verschijnselen op hun betekenis te onderzoeken. Dat heeft hij met Wijnberg, met Oosterhoff, met Baeke gemeen. Deze dichters lopen in de ons bekende realiteit rond als dwaalgasten, als vreemde vogels die niet thuishoren in de streek waar ze zijn. Ze zijn vreemdelingen als in Schuberts en MŁllers Winterreise: 'Fremd bin ich eingezogen. Fremd zieh ich wieder aus.' De wereld en zijn gebruikelijke voorstellingen en verschijningsvormen heeft hen niet kunnen integreren. Die wereld wordt zelf vreemd.
    'Het ritueel begrijpt ons niet' noemt Schaffer ťťn van zijn gedichten. Vreemdeling zijnde kennen hij en zijn verwante collega's de wetten niet volgens welke deze werkelijkheid functioneert. Levensfilosofie en psychologisering komen in hun teksten slechts voor als citaat, als onbegrijpelijke fenomenen en zeker niet als verklaringen. Of met vertwijfelde zelfspot als in het geciteerd gedicht van Oosterhoff.
    De anekdotes van Alfred Schaffer zijn niet gecentreerd rond een centrale betekenis, of centrale afwezigheid van betekenis. De dichter probeert met behulp van zijn anekdotes betekenissen te vinden in onbekend terrein. Het terrein dat wij denken te kennen beschouwt hij als vreemd. Laten wij Schaffer opnieuw als pars pro tot gelden, dan kan de conclusie algemeen geformuleerd worden. De nieuwe anekdotici delen hun experimentele, proefondervindelijke inzet met de autonomen. Hun middelen zijn andere. 

Een belangrijk verschil tussen de gedichten van J. Eijkelboom en Alfred Schaffer wordt zichtbaar in de benadering die ze van de lezer vragen. Een gedicht van Eijkelboom nodigt uit tot explicatie van de in het gedicht vervatte gedachten. Een prachtig natuurbeeld verandert door de slotwending in een passende metafoor. De anekdotes van Schaffer zitten vol wendingen, een betekenis formuleren ze niet. Het gedicht produceert betekenissen die weliswaar door het gedicht bestaan, maar die niet in sententies van het gedicht zijn geformuleerd. Schaffer schrijft geen metafoorloze poŽzie. Door het ontbreken echter van een abstraherende pool ontbreekt de hiŽrarchie die Eijkelbooms metaforiek bepaalt. Onduidelijk blijft of het ene lid van de vergelijking gekozen is ter verduidelijking van het andere of andersom. Vaak is niet eens duidelijk of wel sprake is van een vergelijking. De onderscheiden sferen worden onbemiddeld naast elkaar gezet of even onbemiddeld in elkaar geschoven.
    Eťn van de methoden die Schaffer in een aantal gedichten hanteert om nieuwe betekenissen te vinden, is die van de breuk. Hij past de techniek toe op verschillende niveaus. Soms breekt hij per regel of per zin of per strofe zijn beelden. Het gedicht in kwestie lijkt uit disparate beelden opgebouwd, samengevoegd omdŠt ze niet associatief zijn te verbinden ó noch talig associatief zoals in de 'autonome' poŽzie het geval zou kunnen zijn, noch psychologisch associatief zoals in de 'anekdotische' poŽzie. In andere gevallen lopen de breuken door de anekdotes. Soms breekt een gedicht door een plotseling verschuiving in het vertelperspectief. Alleen door je associaties te ontregelen, door wanklank, ruis en overbodige details toe laten en door de al bekende eenheid te verbreken kun je tot nieuwe ontdekkingen komen. Dan kan nog betekenis geproduceerd worden. Dat dat naar mijn waarneming overtuigend gebeurt, schrijf ik op het conto van 'de precisie' van Schaffers 'instinct', om de titel van een van zijn gedichten te parafraseren. Ik duid het daarmee poŽticaal:

    Zijn beginafstand breekt af wegens invallende duisternis,
    geen verbinding sluit nog aan.
    Dit overleef ik met gemak denkt hij razendsnel
    en onder hem stroomt het rioolwater weg.

    Hij heeft begeleiding nodig als hij naar buiten wil
    maar om de hoek vindt hij een cafť waar een tango uit de jukebox schalt
    en waar imposante, rustige mannen komen drinken.

    Zojuist stond hij nog in een bos.
    Nachtvlinders vlogen bij hem naar binnen. Verschillende overwegingen
    volgden elkaar op tot hij beloond werd voor zijn geduld.

    Het richtingloze zou hem onderhand moeten uitputten,
    elke ruimte ziet hij groeien, en toch is hij niet verbaasd.
 

    Dan passeert hij een tankstation, een verlaten grenspost
    en hij maakt zich gereed voor een goedbedoelde ontmoeting.

    Het is misschien wel winter.
    Hij kan zich amper beheersen.

De titel Dwaalgasten duidt een meervoud aan. De personages in de anekdotes zijn allemaal verschillend. Toch heeft het poŽtisch instinct van Alfred Schaffers hen gemaakt tot proefpersonen in werelden met verwante parameters. Woorden uit twee ruimgenomen betekenisvelden komen in bijna alle gedichten voor. Zelden zijn ze tot volle ontplooiing gebracht. Maar door hun herhaald voorkomen sturen ze de lezing van de afzonderlijke gedichten en blijkt het totaal van de bundel zo richtingloos niet als (fragmenten) ervan op het eerste gezicht lijken te zijn.
    Het eerste betekeniscluster heb ik voor mijzelf de werktitel 'eind der tijden' gegeven. Die titel is bepaald door het prolooggedicht waarvan ik eerder de eerste strofe citeerde. De slotregel van het gedicht verraadt dat Schaffer af en toe knipoogt met een poŽticale grapje: 'Met zo'n begin zou iedereen tevreden moeten zijn.' Aan begin en einde van de afzonderlijke afdelingen die de lezer rekening te houden met vergelijkbare opzichtige iconische opmerkingen. Zo eindigt het laatste gedicht van de bundel met de vraag die hij ook op zichzelf kan betrekken: 'Blij dat dit eruit is?'
    Toch, met alle spot benadrukt de slotregel dat de proloog een toon moet zetten, en die toon is: 'Het land is platgebrand en het werd koud.' Die beginsituatie van een gewelddadig tabula rasa echoot dan ook in veel gedichten. Soms is er sprake van een einde of een afscheid van een oude wereld. Soms speelt de dreiging van (oorlogs)geweld mee. Er is sprake van een oordeelssituatie. Als laatste overlevenden spoelen mensen aan. Een gedicht is een vrije bewerking van de zondvloedmythe die het bekendst is van het Bijbelse verhaal van Noach. De nieuwe betekenissen waarnaar Schaffer op zoek is, vindt hij blijkbaar niet in een neutrale, ordelijk draaiende wereld. Zijn dwaalgasten zijn overlevers die niet functioneren binnen bekende wetten of functionerende rituelen.
 

Het tweede cluster gaf ik de werktitel 'simulatie'. De betekeniscomplexen die ik daartoe reken komen in Zijn opkomst in de voorstad al veelvuldig voor. Ook in die bundel vormen ze het net waarin de gedichten ondanks de esthetica van de breuk met elkaar verbonden zijn. Het eerst genoemde cluster is in de debuutbundel niet zo dwingend aanwezig en is alleen sturend in Dwaalgasten.
    Tot de 'simulatie' reken ik verwijzingen naar alle soorten media, naar theater, kinderspel, en naar volkse feesten als kermis en carnaval. De verwijzingen hebben gemeen dat ze situaties oproepen waarin mensen een identiteit fingeren. De authenticiteit van personages en de realiteit van gebeurtenissen zijn zo in de gedichten steeds van twijfel voorzien. In het gedicht 'De situatie tegen sluitingstijd' bijvoorbeeld, verhaalt van een jongen en een meisje in een zwembad, voor het eerst verliefd. Dat kan in een mensenleven een heftige, authentieke persoonsvormende ervaring zijn. Schaffer beschrijft hun diepst verlangen als nabootsing van een simulatie: 'ze willen (...) elkaar vastgrijpen zoals ze dat ooit in een film hebben gezien.' Bij Nachoem Wijnberg en Jan Baeke zijn vergelijkbare bewegingen. Bij Baeke wees ik op de formulering 'poses imiteren'.
    Anders dan bij 'Eijkelboom', maar op een andere manier dan bij de autonome poŽzie, heeft de anekdotische poŽzie van Schaffer daarom wel een poŽticale laag. Die laag zou bij de anderen met wie ik hem in ťťn rijtje plaatste, ook aan te wijzen zijn. De poŽticaliteit bij Schaffer is niet zozeer te vinden in het problematiseren van de taal en van de verhouding van taal en werkelijkheid. Zijn paradoxen bijvoorbeeld zijn minder motor of rem in de talige ontwikkeling van een gedicht. Het zijn eerder lichte, onnadrukkelijke toetsen in de ontwikkeling van de ruimte van een anekdote. De poŽticaliteit wordt door deze poŽzie gesteld in termen van de verhouding van verbeelding en werkelijkheid. 'misschien is dit verhaal van begin tot eind verzonnen?' luidt een tussenwerpsel in 'Hier scheiden onze wegen' uit Dwaalgasten.
    Al zijn al die verhalen verzonnen, mogelijk komen ze dichterbij waarheid dan een anekdote die klopt met de werkelijkheid van Gent of Dordt. Tenminste, als Alfred Schaffer gelijk heeft met zijn paradoxale vaststelling in het gedicht 'De laatste dagen van een model' uit Zijn opkomst in de voorstad: 'Er bestaan verhalen die waar zijn / zodra ze worden verteld'.

Misschien is er iets van het volgende waar. Als in de werkelijke westerse wereld waren er in de literaire wereld scherpe tegenstellingen. Het conflict werd met middelen van verkettering en uitsluiting beslecht. Blijken die extremen echter niet in de grond in een consensus verenigd? Ze wortelen ten positieve en ten negatieve in de Verlichting. De extremen functioneren binnen dezelfde apparaten, van dezelfde staat, van hetzelfde economisch systeem. De een in oppositie, de ander in affirmatie en velen daartussen. Ze ademen in dezelfde musea, scholen, bibliotheken en boekwinkels. Ze liggen aan dezelfde culturele zuurstofapparaten. Hun straten worden door dezelfde mensen geveegd. En toen er nog redacteuren waren werden hun bureaus door dezelfde firma's schoongehouden. De poŽzie van de een blijft onaangenaam of saai voor de ander. De poŽzie van beiden werd door dezelfde flinter van de culturele elite gelezen, door dezelfde overgrote meerderheid van de bevolking niet gelezen. De marginaliteit van wat er werkelijk toe doet is verschrikkelijk. De commerciŽle uitbating van de luie en perverse kant van de mens is walgelijk. De heerschappij van onder de middelmaat doet fysiek pijn. Maar het hoort alles tot de consequenties van de consensus waaraan ons lichaam en onze geest is ontsprongen. Ondanks de botsingen en wrijvingen lopen we synchroon. Wie walgt van deze wereld walgt van ook van zichzelf. Die walging is erin geÔntegreerd. Wie zwelgt in deze wereld loopt genietend de musea in waarin de walging wordt tentoongesteld. De consensus luidt dat niets absoluut is.
    De consensus blijkt niet meer te gelden.

    Ooit, laat in de middag werd de stad plotseling
    toegezongen uit een van de vele luidsprekers.
    Op vluchtstroken verschenen slenterende mannen.
    Waren zij werkelijk in gebed of dienden zij enkel als vergelijking?

De nieuwe anekdotici hebben vroegtijdig ervaren dat onze wereld haar vermogen tot synchroniseren en absorberen heeft verloren. Enclaves van een andere tijd hebben zo'n soortelijk gewicht gekregen, dat ze onze tijdservaring verstoren. Onze consensus komt ineens bloot te liggen nu absolutistische kernen zich eraan onttrekken. Misschien bepalen al nieuwe wetmatigheden het functioneren van de wereld. Is er onze wereld al ondergegaan zonder dat het tot ons doordrong?
    De dichter Alfred Schaffer heeft de vertrouwde oriŽntering losgelaten. Die wereld is voorbij. Indicatie vormen de ondergangsgedichten. Zijn gedichten zijn te lezen als verkenningen de onbekende, nieuwe ordeningen die zich uitkristalliseren. Hij experimenteert met houdingen. Hij onderzoekt exemplarisch overleven in een wereld die zich aan een consensus onttrekt. In Geen hand voor ogen zoekt hij verder:

    Als een stad, ondanks alles overeind gebleven

    Hoe groter onze afstand des te scherper, het contrast,
    ons stemrecht is verspeeld als een blinkende trofee,
    als een beloning, welverdiend. Je hebt dit niet meer
    in de hand, onze dappere werkzaamheden die leiden
    tot herstel, deze windsnelheden, de dagelijkse gang
    van zaken, ťťn woord volstaat om alles af te breken
    wat ons gaande houdt. Hoe kon je zo lang schuil gaan,
    wat heb je hier toch uitgespookt, in dit organisch web
    van huizen, straten, leeg op een gejaagde schaduw na,
    je wist niet beter nee, je had maar op te dagen, deze
    verwoede architectuur, bijna uit de lucht gegrepen, dit
    klinkt al gauw als een refrein, je ontroering is een zegen,
    kom zing maar vrolijk met ons mee, wat houd je tegen. 

(Terug) naar het vooraf met de verwijzingen naar de andere essays